Sầu Riêng Việt Nam "Đau Đầu" Vì Cadimi: Giải Pháp Nào Cho Trái Cây Tỷ Đô?
Ách tắc trong xuất khẩu sầu riêng, đặc biệt là vấn đề nhiễm Cadimi, đang đặt ra những thách thức lớn cho ngành nông nghiệp Việt Nam. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng đã chỉ ra những nguyên nhân cốt lõi và đề xuất các giải pháp cấp bách, dài hạn.
Tại "Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thủy sản, phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu năm 2026" diễn ra ngày 8-5 tại TPHCM, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng đã có những chia sẻ thẳng thắn về tình hình xuất khẩu sầu riêng đang gặp nhiều khó khăn. Vấn đề nổi cộm nhất hiện nay là việc sầu riêng Việt Nam bị phát hiện nhiễm Cadimi, một kim loại nặng có thể gây hại cho sức khỏe con người nếu vượt ngưỡng cho phép. Điều này đã dẫn đến việc siết chặt quy định nhập khẩu từ phía Trung Quốc, thị trường tiêu thụ lớn nhất của sầu riêng Việt Nam.
Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh rằng nguyên nhân sâu xa của tình trạng nhiễm Cadimi không phải do người dân cố tình đưa chất này vào đất trồng, mà chủ yếu là do tồn dư Cadimi có sẵn trong đất từ lâu đời. Tập quán canh tác truyền thống kéo dài, việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật không kiểm soát đã làm tích tụ kim loại nặng này trong đất. Vấn đề chỉ trở nên nghiêm trọng khi Trung Quốc áp dụng ngưỡng kiểm soát Cadimi rất khắt khe, không cho phép vượt quá 0,05 mg/kg. Điều này tạo áp lực lớn cho cả doanh nghiệp và người nông dân trong việc kiểm soát chất lượng từ khâu canh tác đến sản phẩm cuối cùng.
Để giải quyết bài toán nan giải này, Thứ trưởng Võ Văn Hưng cho rằng cần có một chiến lược tổng thể, bao gồm nhiều giải pháp đồng bộ. Về mặt kỹ thuật canh tác, cần đẩy mạnh nghiên cứu các đề tài khoa học về cải tạo đất, phục hồi độ phì nhiêu và loại bỏ tồn dư kim loại nặng. Đồng thời, cần có những hướng dẫn cụ thể, thiết thực để nông dân thay đổi biện pháp canh tác, áp dụng luân canh cây trồng hợp lý, và quan trọng nhất là kiểm soát chặt chẽ vật tư đầu vào, đảm bảo nguồn gốc và chất lượng.
Bên cạnh việc nâng cao chất lượng sản phẩm, vấn đề đầu ra cũng là một yếu tố quan trọng. Trong bối cảnh thị trường Trung Quốc có những quy định ngày càng nghiêm ngặt, Thứ trưởng Hưng gợi ý các doanh nghiệp có thể tìm kiếm và mở rộng sang các thị trường tiềm năng khác, nơi sầu riêng Việt Nam vẫn đáp ứng được các tiêu chuẩn chất lượng. Việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sẽ giúp giảm bớt áp lực phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.
Liên quan đến hệ thống kiểm nghiệm, Thứ trưởng cho biết hiện tại đã phân cấp hoàn toàn cho chính quyền địa phương. Không có bất kỳ hạn chế nào trong việc thành lập các trung tâm kiểm nghiệm mới. Các doanh nghiệp nếu đủ điều kiện đều có quyền mở cơ sở dịch vụ kiểm nghiệm để phục vụ nhu cầu của thị trường. Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ giữ lại 7 trung tâm kiểm nghiệm cốt lõi để phục vụ các yêu cầu đặc thù từ phía cơ quan nhà nước của các thị trường quốc tế. Bộ cũng đã có văn bản đề nghị Chủ tịch UBND các tỉnh, thành chỉ đạo sát sao, yêu cầu các đơn vị kiểm định trên địa bàn không được từ chối yêu cầu của doanh nghiệp. Song song đó, Bộ đang xây dựng phương án quản lý nhà nước mới để đảm bảo quá trình kiểm định diễn ra thông suốt, không để xảy ra tình trạng ùn tắc hàng hóa do chờ đợi kiểm nghiệm.
Thách thức từ đất nhiễm Cadimi và giải pháp của địa phương
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, ông Nguyễn Phước Thiện, cũng thẳng thắn nhìn nhận những khó khăn hiện tại, đặc biệt là tình trạng ùn ứ tại các phòng kiểm nghiệm. Ông cho biết các phòng kiểm nghiệm còn e ngại rủi ro khi lấy mẫu ngẫu nhiên, nhất là khi các lô hàng sầu riêng được ghép từ nhiều vườn khác nhau, tiềm ẩn nguy cơ chứa mẫu không đạt chuẩn từ một vài vườn nhỏ.
Ông Nguyễn Phước Thiện giải thích rõ hơn về vấn đề tồn dư Cadimi trong đất. Tình trạng này xuất phát từ tập quán canh tác truyền thống đã kéo dài trong nhiều năm, khiến đất đai bị nhiễm kim loại nặng. Tuy nhiên, vấn đề chỉ thực sự bộc lộ rõ ràng và gây áp lực lớn khi Trung Quốc đưa ra các quy định kiểm soát nghiêm ngặt về ngưỡng Cadimi. Điều này đặt ra một thách thức kép cho các doanh nghiệp và người sản xuất: vừa phải đảm bảo chất lượng sản phẩm, vừa phải đáp ứng được các yêu cầu khắt khe của thị trường nhập khẩu.
Trước thực tế này, tỉnh Đồng Tháp đã và đang triển khai nhiều giải pháp. Về phía quản lý, tỉnh đang thực hiện rà soát và siết chặt quản lý mã số vùng trồng, kiên quyết xử lý những vùng không tuân thủ các quy định về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Về lâu dài, tỉnh đang xây dựng đề án cải tạo đất, hướng tới việc áp dụng các mô hình tiên tiến trên thế giới. Cụ thể, tỉnh đang học tập mô hình của Hàn Quốc với hệ thống "phòng thí nghiệm mẫu đất định kỳ", nhằm đưa ra những "phác đồ" chi tiết, khoa học cho nông dân trong việc cải tạo và phục hồi chất lượng đất đai.
Lãnh đạo tỉnh Đồng Tháp cũng bày tỏ kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường có những động thái tích cực hơn trong việc làm việc với phía Trung Quốc. Cụ thể, mong muốn Bộ hỗ trợ để phía bạn công nhận thêm các phòng thí nghiệm đạt chuẩn tại địa phương. Bên cạnh đó, cần có sự cải tiến trong quy trình cấp mã vùng trồng, hướng tới việc số hóa và tách bạch rõ ràng các lô hàng theo từng vùng trồng cụ thể. Điều này sẽ giúp việc phân lập các vùng đất bị nhiễm Cadimi và các vùng sản xuất an toàn trở nên dễ dàng và chính xác hơn, góp phần nâng cao uy tín và khả năng xuất khẩu của sầu riêng Việt Nam.
Kiểm nghiệm và quy trình cấp mã vùng trồng: Những nút thắt cần gỡ
Vấn đề kiểm nghiệm chất lượng nông sản, đặc biệt là sầu riêng, đang là một điểm nghẽn lớn trong chuỗi cung ứng xuất khẩu. Việc chậm trễ trong quá trình kiểm nghiệm có thể dẫn đến tình trạng ùn ứ hàng hóa tại các cửa khẩu, gây thiệt hại không nhỏ cho doanh nghiệp. Thứ trưởng Võ Văn Hưng đã nhấn mạnh về việc phân cấp hoàn toàn cho chính quyền địa phương trong việc thành lập các trung tâm kiểm nghiệm, đồng thời khẳng định Bộ Nông nghiệp và Môi trường không hề có chủ trương hạn chế hay gây khó khăn cho việc này.
Bộ đang tích cực xây dựng một phương án quản lý nhà nước mới nhằm mục tiêu đảm bảo quá trình kiểm định diễn ra thông suốt và hiệu quả. Điều này bao gồm việc rà soát, chuẩn hóa quy trình kiểm nghiệm, tăng cường năng lực cho các đơn vị kiểm định, và có cơ chế giám sát chặt chẽ để ngăn chặn tình trạng tiêu cực hoặc trì trệ. Sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các doanh nghiệp kiểm nghiệm là yếu tố then chốt để giải quyết tình trạng ùn tắc hàng hóa do chờ đợi kiểm nghiệm.
Song song với công tác kiểm nghiệm, việc cấp mã số vùng trồng cũng đang được xem xét để cải tiến. Theo ý kiến của lãnh đạo tỉnh Đồng Tháp, việc số hóa và tách bạch các lô hàng theo vùng trồng sẽ giúp truy xuất nguồn gốc sản phẩm chính xác hơn. Điều này không chỉ hỗ trợ trong việc quản lý chất lượng mà còn giúp phân lập rõ ràng các vùng sản xuất an toàn và các vùng có nguy cơ nhiễm Cadimi. Khi có thông tin minh bạch và chính xác về nguồn gốc, các doanh nghiệp sẽ tự tin hơn trong việc ký kết hợp đồng xuất khẩu, và người tiêu dùng cũng có thể yên tâm hơn về chất lượng sản phẩm.
Việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về an toàn thực phẩm, đặc biệt là giới hạn về Cadimi, đòi hỏi một sự nỗ lực đồng bộ từ nhiều phía. Từ việc cải tạo đất, thay đổi phương thức canh tác, kiểm soát vật tư đầu vào cho đến quy trình kiểm nghiệm, cấp mã vùng trồng và xúc tiến thương mại, tất cả đều cần được xem xét và thực hiện một cách khoa học, bài bản. Chỉ khi giải quyết được những nút thắt này, sầu riêng Việt Nam mới có thể khẳng định vị thế của mình trên thị trường quốc tế và tiếp tục là một loại trái cây mang lại giá trị kinh tế cao cho đất nước.
Từ ngày 1-6, khi phía Trung Quốc áp dụng lệnh về quản lý an toàn thực phẩm nhập khẩu nghiêm ngặt hơn, khó khăn của ngành sầu riêng có thể còn lớn hơn