Sản lượng điện mặt trời toàn cầu tăng kỷ lục: Năng lượng tái tạo lần đầu vượt nhiệt điện

Báo cáo mới nhất từ tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember cho thấy thế giới đã chính thức bước vào kỷ nguyên tăng trưởng xanh khi năng lượng tái tạo lần đầu tiên chiếm 34% cơ cấu nguồn cung điện toàn cầu. Với mức tăng trưởng 30% trong năm qua, riêng điện mặt trời đã đáp ứng tới ba phần tư nhu cầu điện năng tăng thêm của toàn thế giới, vượt xa các kịch bản dự báo trước đó. Sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt này không chỉ tái định hình thị trường năng lượng mà còn trở thành lá chắn quan trọng cho các quốc gia trước những biến động địa chính trị và rủi ro từ nhiên liệu hóa thạch.

Thị trường năng lượng thế giới vừa chứng kiến một "cú đảo chiều" lịch sử khi các nguồn điện sạch vươn lên chiếm ưu thế tuyệt đối trong sơ đồ tăng trưởng. Theo báo cáo điện năng toàn cầu thường niên lần thứ 7 của Ember – đơn vị phân tích dữ liệu từ 215 quốc gia, năm qua đánh dấu lần đầu tiên tỷ trọng năng lượng tái tạo vượt qua nhiệt điện than và khí đốt trong cơ cấu tổng cung toàn cầu. Đây không còn là những dự báo trên lý thuyết mà là những con số thực tế chứng minh sự thoái trào của kỷ nguyên hóa thạch.

Sự bứt phá này được dẫn dắt bởi một tốc độ lắp đặt chưa từng có tiền lệ, nơi các tấm pin quang điện xuất hiện với mật độ dày đặc từ các đại dự án tại sa mạc đến các mái nhà dân dụng. Giới chuyên gia nhận định, thế giới đang ở điểm giao thoa giữa nhu cầu năng lượng phục hồi sau đại dịch và cuộc chạy đua công nghệ xanh, tạo nên một động lực tăng trưởng bền vững cho tương lai.

Sản lượng điện mặt trời và cú hích 636 TWh

Trong cơ cấu các nguồn điện mới, điện mặt trời đóng vai trò là "ngôi sao sáng" với mức tăng trưởng lên tới 30%, tương đương với việc bổ sung thêm 636 TWh vào lưới điện toàn cầu. Để hình dung về quy mô, con số này gấp đôi tổng nhu cầu điện năng hàng năm của toàn bộ Vương quốc Anh. Đây là lần thứ hai trong lịch sử, ngành điện ghi nhận công suất mới từ một nguồn duy nhất tăng vượt ngưỡng 500 TWh trong một năm, một cột mốc mà trước đó chỉ có điện than đạt được vào năm 2021.

Nhìn lại chặng đường một thập kỷ, sự phát triển của điện mặt trời được ví như một phép màu về công nghệ và kinh tế. 10 năm trước, sản lượng từ nguồn này chỉ đạt khiêm tốn 256 TWh, tức là chỉ bằng 1/10 so với điện hạt nhân và 1/3 so với năng lượng gió. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại:

• Công suất điện mặt trời toàn cầu đã tăng gấp 10 lần trong vòng 10 năm.
• Tỷ trọng điện mặt trời hiện đã ngang ngửa với điện hạt nhân.
• Hơn 50% sản lượng tăng thêm của thế giới đến từ thị trường Trung Quốc.
• Năng lượng sạch (bao gồm điện mặt trời, gió và hạt nhân) đạt tổng 887 TWh, vượt xa mức tăng nhu cầu điện toàn cầu là 849 TWh.

Sự áp đảo của điện sạch đồng nghĩa với việc các nguồn nhiên liệu hóa thạch không còn là lựa chọn duy nhất để lấp đầy khoảng trống nhu cầu. Điều này tạo tiền đề cho việc cắt giảm dần sự phụ thuộc vào than đá và khí đốt, vốn là những tác nhân chính gây ra biến đổi khí hậu.

Hệ thống lưu trữ BESS: "Trái tim" của cuộc cách mạng

Một trong những rào cản lớn nhất của năng lượng tái tạo trước đây là tính chập chờn, phụ thuộc vào thời tiết. Tuy nhiên, sự trỗi dậy của công nghệ pin lưu trữ (BESS) đã thay đổi hoàn toàn cuộc chơi. Pin lưu trữ đóng vai trò như một bộ đệm khổng lồ, giúp tích trữ điện mặt trời dư thừa vào ban ngày để giải phóng vào lưới điện ban đêm hoặc những thời điểm nhu cầu tăng cao.

Năm qua, thế giới đã lắp đặt lượng pin đủ để lưu trữ tới 14% sản lượng điện mặt trời tăng thêm. Động lực chính thúc đẩy xu hướng này là chi phí sản xuất pin đã giảm gần một nửa, khiến việc tích hợp lưu trữ trở nên khả thi về mặt kinh tế đối với cả chính phủ và doanh nghiệp tư nhân. Tại các quốc gia có tỷ trọng điện mặt trời lớn, BESS đã trở thành thành phần không thể tách rời của hệ thống điện quốc gia.

"Pin lưu trữ là công nghệ then chốt giúp điện mặt trời trở thành nguồn năng lượng có thể sử dụng bất kể lúc nào, thay vì chỉ tận dụng được khi có nắng. Đây là yếu tố quyết định để loại bỏ hoàn toàn nhiệt điện trong tương lai gần."

Chile và Australia là hai ví dụ điển hình cho sự thành công của công nghệ này. Tại Chile, công suất pin lưu trữ tăng gấp đôi trong năm 2024 đã giúp giảm tỷ lệ lãng phí điện mặt trời do quá tải lưới từ mức 43% xuống chỉ còn 8%. Trong khi đó, tại Australia, việc vận hành hiệu quả các hệ thống lưu trữ đã giúp giá bán buôn điện giảm tới 44% vào quý IV/2025, mang lại lợi ích trực tiếp cho người tiêu dùng và nền kinh tế.

Điện than thoái trào trước áp lực từ năng lượng sạch

Hệ quả tất yếu của việc năng lượng tái tạo bùng nổ là sự suy giảm của các nguồn điện truyền thống gây ô nhiễm. Lần đầu tiên kể từ năm 2020, nhu cầu đối với điện than toàn cầu đã giảm 38 TWh (tương đương 0,2%). Dù con số 0,2% có vẻ nhỏ, nhưng nó mang ý nghĩa biểu tượng cực lớn, cho thấy đỉnh điểm của điện than có thể đã đi qua.

Trong cơ cấu tổng cung điện năm ngoái, tỷ trọng nhiệt điện đã lùi về mức 33%, nhường vị trí dẫn đầu cho năng lượng tái tạo với 34%. Sự đổi ngôi này diễn ra nhanh hơn mọi dự báo của các cơ quan năng lượng quốc tế. Các nhà máy nhiệt điện than, vốn là xương sống của nền công nghiệp thế kỷ 20, đang dần trở thành những "tài sản mắc kẹt" khi chi phí vận hành và áp lực thuế carbon ngày càng tăng cao.

Việc giảm phụ thuộc vào điện than không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn cải thiện chất lượng không khí tại các khu công nghiệp trọng điểm. Xu thế này được dự báo sẽ còn tăng tốc khi các quốc gia phát triển thắt chặt các quy định về môi trường và đẩy mạnh lộ trình Net Zero vào giữa thế kỷ này.

Trung Quốc và Ấn Độ dẫn dắt cuộc chơi mới

Sự chuyển đổi năng lượng toàn cầu sẽ không thể đạt được quy mô như hiện tại nếu thiếu đi vai trò dẫn dắt của Trung Quốc và Ấn Độ. Hai quốc gia tỷ dân này, vốn là những cái tên tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch nhiều nhất thế giới trong hai thập kỷ qua, đang thực hiện những bước ngoặt kinh ngạc về năng lượng sạch.

Trong năm 2025, cả Trung Quốc và Ấn Độ đều chứng kiến lượng điện sạch tăng đột biến, vượt xa tốc độ tăng trưởng nhu cầu điện năng nội địa. Điều này có nghĩa là mọi bóng đèn mới được thắp sáng hoặc mọi nhà máy mới được xây dựng tại đây đều có xu hướng sử dụng điện từ gió và mặt trời thay vì than đá. Riêng tại Trung Quốc, quốc gia này không chỉ tiêu thụ mà còn là công xưởng sản xuất thiết bị năng lượng tái tạo lớn nhất hành tinh, giúp kéo giảm giá thành công nghệ cho toàn thế giới.

Tại Ấn Độ, chính phủ đã triển khai các chính sách đấu thầu năng lượng tái tạo quy mô lớn, thu hút dòng vốn đầu tư khổng lồ từ quốc tế. Việc hai nền kinh tế mới nổi lớn nhất thế giới cam kết mạnh mẽ với điện sạch đã tạo ra hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy các quốc gia đang phát triển khác tự tin hơn trong lộ trình chuyển dịch năng lượng của mình.

Giải pháp tối ưu cho an ninh năng lượng quốc gia

Bên cạnh yếu tố môi trường, động lực thúc đẩy điện mặt trời còn đến từ nhu cầu cấp thiết về an ninh năng lượng. Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông và sự bấp bênh của chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu, việc tự chủ nguồn điện từ thiên nhiên trở thành chiến lược sống còn của nhiều quốc gia.

Năng lượng tái tạo cung cấp một nguồn cung nội địa ổn định, không bị ảnh hưởng bởi biến động giá nhiên liệu thế giới hay các lệnh trừng phạt kinh tế. Khi một quốc gia có thể tự sản xuất điện từ nắng và gió, họ sẽ giảm bớt được gánh nặng ngoại tệ để nhập khẩu năng lượng, từ đó ổn định kinh tế vĩ mô.

Các chuyên gia từ South China Morning Post nhận định rằng, số liệu tăng trưởng kỷ lục của điện sạch năm qua là minh chứng rõ nhất cho thấy thế giới đã tìm ra lời giải cho bài toán cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Năng lượng sạch giờ đây không còn là một lựa chọn "xa xỉ" mà đã trở thành giải pháp kinh tế và an ninh tối ưu nhất cho mọi quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Cuộc đua năng lượng sạch vẫn đang tiếp diễn với tốc độ ngày càng nhanh. Những cột mốc mới về sản lượng điện mặt trời và sự trỗi dậy của công nghệ lưu trữ đang vẽ nên một bản đồ năng lượng thế giới xanh hơn, bền vững hơn và công bằng hơn cho tất cả mọi người.