Hà Nội quyết liệt xóa bỏ 231 chợ cóc: Cuộc chiến sinh kế và trật tự đô thị

Chính quyền TP Hà Nội đang đẩy mạnh thực hiện Kế hoạch 373 nhằm xóa bỏ hoàn toàn 231 điểm chợ tự phát, trả lại không gian thông thoáng cho vỉa hè và lòng đường. Với hơn 10.000 hộ kinh doanh bị ảnh hưởng, chiến dịch không chỉ là nỗ lực chỉnh trang diện mạo thủ đô mà còn là bài toán nan giải về việc sắp xếp công ăn việc làm cho người lao động nghèo. Dù hàng trăm điểm đã bị giải tỏa, song tình trạng "vòng lặp đuổi - chạy" vẫn diễn ra nhức nhối tại nhiều quận huyện, đặt ra yêu cầu về những giải pháp căn cơ và bền vững hơn.

Tiếng loa từ chiếc xe tuần tra của lực lượng trật tự phường vang vọng khắp các ngõ nhỏ, báo hiệu một đợt ra quân mới trong chiến dịch dẹp bỏ các tụ điểm kinh doanh trái phép. Tại khu vực đường tàu Cổ Nhuế (phường Đông Ngạc), không khí hối hả bao trùm khi hàng chục tiểu thương vội vã thu dọn mẹt hàng, kéo bàn ghế lùi sâu vào phía sau vạch sơn kẻ sẵn. Những gương mặt lo âu, những bước chân tất tả chạy trốn lực lượng chức năng đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong cuộc chiến giành lại vỉa hè vốn đã kéo dài nhiều thập kỷ qua tại Hà Nội.

Tuy nhiên, chỉ ít phút sau khi chiếc xe tuần tra đi khuất, nhịp sống tại đây lại nhanh chóng trở về trạng thái cũ. Những mẹt rau, thớt thịt lại được bày ra sát mép đường, tiếng mời chào lại râm ran. Đây chính là thực trạng điển hình của xóa bỏ chợ cóc Hà Nội – một nhiệm vụ cấp bách nhưng đầy rẫy những thách thức về mặt xã hội và kinh tế đối với chính quyền thành phố.

Lộ trình khai tử hàng trăm điểm nóng tự phát

Theo lộ trình chi tiết của Kế hoạch 373, Hà Nội đã phân chia quá trình giải tỏa thành các giai đoạn cụ thể nhằm đảm bảo tính triệt để. Trong giai đoạn một, kết thúc trước ngày 31/1, thành phố đặt mục tiêu xóa sổ 75 điểm kinh doanh trái phép gây mất an toàn giao thông nghiêm trọng. Giai đoạn hai với quy mô lớn hơn, nhắm vào 118 điểm, dự kiến hoàn tất trước ngày 30/6. Những tụ điểm còn lại trong danh sách 231 chợ tự phát sẽ được xử lý dứt điểm vào năm 2027.

Số liệu thống kê cho thấy quy mô của chiến dịch này là vô cùng lớn:

• Khoảng 170 điểm đã được rà soát chi tiết với hơn 7.200 hộ đang kinh doanh trực tiếp.
• 61 điểm còn lại đang trong quá trình thống kê, ước tính liên quan đến sinh kế của gần 3.000 hộ dân khác.
• Hàng chục quận, huyện đồng loạt ra quân với sự tham gia của lực lượng công an, quy tắc đô thị và dân phòng.

Sau những đợt cao điểm ra quân, bộ mặt đô thị tại một số khu vực như Ngọc Hà, Nghĩa Đô, Cầu Giấy hay Tây Tựu đã có những chuyển biến tích cực. Lượng người bày bán hàng hóa dưới lòng đường giảm rõ rệt, thay vào đó là sự xuất hiện của các cửa hàng có địa chỉ cố định, giúp vỉa hè trở nên thông thoáng hơn cho người đi bộ.

Nghịch lý giữa "dẹp đường" và "mưu sinh"

Dù các nỗ lực xóa bỏ chợ cóc Hà Nội đang được triển khai ráo riết, nhưng thực tế tại các "điểm nóng" cho thấy việc duy trì kết quả sau ra quân là cực kỳ khó khăn. Tại đường Trần Quốc Vượng (quận Cầu Giấy), một khu vực vốn có tới 70 hộ kinh doanh tự phát, hiện con số này đã giảm xuống còn một nửa. Tuy nhiên, những người còn trụ lại đều tìm đủ mọi cách để lách luật.

Bà Vân, một tiểu thương 58 tuổi, chỉ bày vài nải chuối nhỏ cạnh cột điện để làm "mồi", trong khi phần lớn hàng hóa được giấu kín trong các ngõ nhỏ lân cận. Bà chia sẻ rằng vì hàng hóa chủ yếu là đồ nhà trồng, thu nhập bấp bênh nên không đủ khả năng tài chính để thuê sạp trong các chợ truyền thống. Đây cũng là tâm lý chung của rất nhiều người bán hàng rong, khiến họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro bị tịch thu hàng hóa để tiếp tục bám trụ vỉa hè.

"Tôi vừa bị tịch thu mẹt hoa quả cách đây một giờ, nhưng giờ vẫn phải dọn ra bán tiếp. Tuổi cao sức yếu, không có lương hưu, tôi chỉ mong kiếm thêm vài đồng trang trải qua ngày chứ vào chợ thuê chỗ thì lấy đâu ra tiền lãi", bà Lê Thị Hồng (60 tuổi) bộc bạch khi đang ngồi nép mình trong ngõ 189 Hoàng Hoa Thám.

Câu chuyện của bà Hồng phản ánh một thực tế đau lòng: đối với nhiều người, vỉa hè không chỉ là nơi buôn bán mà là nguồn sống duy nhất. Việc mất đi chỗ ngồi quen thuộc đồng nghĩa với việc mất đi miếng cơm manh áo, khiến họ rơi vào vòng xoáy của sự trốn tránh và tái lấn chiếm.

Nỗi lo doanh thu khi phải "vào nhà"

Để thích nghi với các quy định khắt khe về trật tự đô thị, một bộ phận tiểu thương đã chủ động rút khỏi vỉa hè để thuê mặt bằng trong ngõ hoặc vào các chợ chính quy. Tuy nhiên, việc "vào nhà" không hề màu hồng như nhiều người kỳ vọng. Chị Thanh Thủy (43 tuổi) và bà Nguyễn Giàng (59 tuổi) tại ngõ 189 Hoàng Hoa Thám là một ví dụ điển hình khi cùng nhau thuê một mặt bằng nhỏ với giá 2 triệu đồng mỗi tháng.

Kể từ khi chuyển vào kinh doanh trong không gian cố định, doanh số của chị Thủy đã giảm mạnh từ 30 kg thịt lợn mỗi ngày xuống còn chưa đầy 20 kg. Nguyên nhân chính được xác định là do khách hàng có thói quen mua sắm nhanh chóng ngay trên xe, khi phải đỗ xe và đi bộ vào trong nhà, họ thường có xu hướng bỏ qua hoặc tìm đến những người bán hàng rong khác thuận tiện hơn.

Tương tự, quầy rau của bà Giàng cũng rơi vào tình cảnh ế ẩm. Khoản lãi ít ỏi hàng ngày từ 200.000 đến 300.000 đồng giờ đây phải trích ra một phần đáng kể để trả tiền thuê mặt bằng. "Đỡ nỗi lo bị đuổi nhưng lùi vào nhà ế ẩm quá", bà Giàng than thở. Sự sụt giảm doanh thu này chính là lực cản lớn nhất khiến các tiểu thương không mặn mà với việc chuyển đổi hình thức kinh doanh chính quy.

Thói quen người mua: "Tiếp tay" cho chợ cóc?

Các chuyên gia và lực lượng chức năng đều nhận định rằng, lỗi không chỉ nằm ở phía người bán. Thói quen mua sắm "tiện đâu mua đó", ngại gửi xe vào chợ của đại bộ phận người dân Thủ đô chính là mảnh đất màu mỡ nuôi sống các chợ tự phát. Chính sự "ủng hộ" của người mua đã vô tình khiến các nỗ lực xóa bỏ chợ cóc Hà Nội trở nên khó khăn gấp bội.

Trung tá Lê Xuân Thọ, Phó trưởng Công an xã Gia Lâm, phân tích rằng hệ quả của việc này là một nghịch lý đau lòng: nhiều tiểu thương dù đã có sạp trong các chợ được đầu tư bài bản nhưng vì vắng khách, họ buộc phải tràn ra vỉa hè để "đón lõng" người mua. Nếu người dân không thay đổi ý thức tiêu dùng, việc dẹp bỏ chợ cóc sẽ mãi chỉ dừng lại ở phần ngọn.

Các rào cản chính trong việc xóa bỏ chợ tự phát hiện nay bao gồm:

• Chi phí mặt bằng tại các chợ chính quy còn cao so với thu nhập của hộ kinh doanh nhỏ.
• Hệ thống chợ truyền thống chưa được quy hoạch phân bổ đều khắp các khu dân cư mới.
• Ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận người dân còn hạn chế.
• Lực lượng chức năng mỏng, không thể duy trì chốt trực 24/7 tại tất cả các điểm.

Tìm kiếm lời giải cho bài toán an sinh

Nhận thức được những khó khăn về sinh kế, nhiều địa phương tại Hà Nội đã chủ động đưa ra các giải pháp hỗ trợ tiểu thương. Phường Ngọc Hà đã bước đầu đưa khoảng 10 hộ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn vào kinh doanh tại chợ Cống Vị. Tại xã Gia Lâm, chính quyền đã hỗ trợ hàng trăm hộ từ chợ tạm chuyển vào chợ mới Kim Âu, đồng thời giãn tiến độ giải tỏa ở các điểm lớn như chợ Sủi để người dân có thời gian chuẩn bị.

Tuy nhiên, sự phản hồi từ phía người dân vẫn còn khá dè dặt. Tại phường Khương Đình, dù đã bố trí 100 chỗ ngồi trong chợ chính với mức phí rất thấp (chỉ từ 8.000 đến 10.000 đồng một ngày), nhưng số lượng tiểu thương đăng ký chuyển vào vẫn rất ít. Ông Phạm Thanh Nam, đại diện chính quyền địa phương, thừa nhận việc thay đổi thói quen đã ăn sâu vào tiềm thức của cả người bán lẫn người mua là một thách thức cực lớn.

Cuộc chiến xóa bỏ chợ cóc Hà Nội không thể chỉ dựa vào các đợt ra quân cưỡng chế hay những quyết định hành chính khô khan. Nó đòi hỏi một sự phối hợp nhịp nhàng giữa việc quy hoạch mạng lưới bán lẻ hiện đại, chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp linh hoạt và đặc biệt là sự đồng lòng từ phía cộng đồng dân cư.

Hà Nội đang đứng trước ngưỡng cửa của sự lột xác để trở thành một đô thị văn minh, hiện đại. Để đạt được mục tiêu đó, việc xử lý dứt điểm các chợ tự phát là điều tất yếu. Tuy nhiên, đằng sau mỗi mét vông vỉa hè được giải tỏa là số phận của hàng nghìn con người. Chỉ khi bài toán sinh kế được giải quyết thỏa đáng, diện mạo thủ đô mới thực sự thay đổi một cách bền vững, chấm dứt cảnh "đuổi - chạy" nhếch nhác suốt nhiều năm qua.