Siêu El Nino đe dọa tái xuất năm 2026: Nguy cơ bùng nổ khủng hoảng năng lượng toàn cầu

Hiện tượng El Nino được dự báo có tới 62% khả năng xuất hiện ngay trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 8 năm nay, với cường độ có thể đạt mức "siêu El Nino" khi nhiệt độ mặt biển tăng cao kỷ lục. Sự biến động cực đoan của khí hậu không chỉ gây ra thiên tai khốc liệt mà còn trực tiếp đe dọa an ninh năng lượng toàn cầu thông qua việc làm tê liệt hệ thống thủy điện và giảm hiệu suất điện mặt trời. Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, sự cộng hưởng của các yếu tố thời tiết này đang đặt nền kinh tế thế giới trước rủi ro thiếu hụt nguồn cung và bão giá nhiên liệu hóa thạch.

Thế giới đang đứng trước ngưỡng cửa của một chu kỳ biến động khí hậu đầy khắc nghiệt khi các mô hình dự báo khí tượng đồng loạt phát đi tín hiệu về sự trở lại của El Nino. Đây không chỉ là một hiện tượng thời tiết thông thường mà là "ngòi nổ" cho những thay đổi mang tính hệ thống đối với môi trường sống và hạ tầng kỹ thuật của con người. Sự chuyển dịch từ pha trung tính sang pha ấm của El Nino - Dao động Nam (ENSO) đang diễn ra với tốc độ nhanh hơn dự kiến, tạo ra một áp lực khổng lồ lên hệ thống an ninh năng lượng vốn đã mong manh sau những biến động chính trị toàn cầu.

Những tác động dây chuyền từ Thái Bình Dương sẽ sớm lan tỏa khắp các châu lục, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hàng tỷ người. Khi nhiệt độ đại dương bắt đầu dịch chuyển, thế giới cần chuẩn bị cho một kịch bản mà ở đó, các nguồn năng lượng truyền thống lẫn tái tạo đều bị thử thách tới hạn. Siêu El Nino không chỉ mang đến những cơn sóng nhiệt mà còn là phép thử khắc nghiệt cho khả năng thích ứng của nhân loại trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu.

Cơn thịnh nộ từ sự ấm lên của Thái Bình Dương

Hiện tượng El Nino được xác nhận chính thức khi nhiệt độ bề mặt đại dương trung bình tại khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nhiệt đới tăng ít nhất 0,5 độ C so với mức trung bình dài hạn, duy trì trong ít nhất năm tháng liên tiếp. Tuy nhiên, các báo cáo mới nhất từ Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) cho thấy những con số đáng lo ngại hơn nhiều. Khả năng hiện tượng này hình thành ngay trong mùa hè năm nay là rất cao, mở đường cho một giai đoạn thời tiết cực đoan kéo dài.

Theo phân tích từ chuyên trang thời tiết AccuWeather, nếu các mô hình dự báo hiện tại chính xác, thế giới có thể phải đối mặt với một "siêu El Nino". Đây là trạng thái nhiệt độ mặt biển cao hơn mức trung bình ít nhất 2 độ C, một ngưỡng nhiệt đủ sức làm đảo lộn toàn bộ hệ thống khí quyển toàn cầu. Cơ quan Khí tượng Trung Quốc cũng đưa ra cảnh báo tương tự, nhấn mạnh rằng El Nino sẽ phát triển mạnh mẽ vào cuối năm và có thể kéo dài sang tận năm 2026, biến đây trở thành một trong những giai đoạn nóng nhất trong lịch sử quan trắc.

Sự hình thành của siêu El Nino thường đi kèm với các hiện tượng thời tiết cực đoan như:

• Mưa lũ dữ dội tại khu vực Nam Mỹ và phía Nam nước Mỹ.
• Hạn hán kéo dài và khốc liệt tại Đông Nam Á, Australia và một phần châu Phi.
• Sóng nhiệt bao vây các đô thị lớn, đẩy nhu cầu làm mát lên mức đỉnh điểm.
• Biến động bất thường của các cơn bão nhiệt đới trên các đại dương.

Các mô hình máy tính hiện đại nhất của châu Âu cũng đồng nhất với nhận định này. Việc nhiệt độ nước biển tăng cao không chỉ làm thay đổi lượng mưa mà còn làm thay đổi áp suất khí quyển, tạo ra những "dòng sông khí quyển" gây lũ lụt ở nơi này và những "vòm nhiệt" gây khô hạn ở nơi khác. Đây chính là khởi đầu cho một chuỗi khủng hoảng đa tầng mà năng lượng là mắt xích chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Thủy điện và rủi ro tê liệt hạ tầng năng lượng

Trong cấu trúc năng lượng của nhiều quốc gia, đặc biệt là tại khu vực Nam Á và Đông Nam Á, thủy điện đóng vai trò là nguồn cung chủ đạo và rẻ tiền. Tuy nhiên, El Nino lại chính là "kẻ thù" của các nhà máy thủy điện. Khi hiện tượng này xuất hiện, lượng mưa tại các khu vực này thường sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng các hồ chứa xuống dưới mực nước chết. Việc thiếu hụt nguồn nước không chỉ làm giảm sản lượng điện mà còn có thể khiến các nhà máy phải ngừng hoạt động hoàn toàn để ưu tiên nước cho nông nghiệp và sinh hoạt.

Ngược lại, ở những khu vực chịu tác động của mưa lũ do El Nino, các cơ sở hạ tầng năng lượng lại đối mặt với nguy cơ bị phá hủy vật lý. Ông Wang Yaqi, kỹ sư cấp cao tại Trung tâm Khí hậu Quốc gia Trung Quốc, đã đưa ra những nhận định sắc bén về vấn đề này. Theo ông, những đợt lũ quét và sạt lở đất do mưa lớn cực đoan có thể trực tiếp đánh sập các đường dây truyền tải điện cao thế và trạm biến áp, gây ra tình trạng mất điện diện rộng trên quy mô quốc gia.

"El Nino mạnh có thể gây lũ lụt nghiêm trọng, buộc các nhà máy thủy điện giảm sản lượng hoặc ngừng hoạt động, đồng thời gây hư hại đường dây điện và trạm biến áp do sạt lở đất và mực nước dâng cao. Ngược lại, trong trường hợp hạn hán, việc sản xuất điện cũng chịu ảnh hưởng do nguồn cung cấp nước giảm mạnh", kỹ sư Wang Yaqi nhấn mạnh.

Sự bấp bênh của thủy điện buộc các quốc gia phải tìm kiếm nguồn thay thế tức thời. Khi các tua-bin ngừng quay vì thiếu nước, các nhà máy nhiệt điện chạy than và khí đốt sẽ phải tăng tối đa công suất để bù đắp sự hụt hẫng của lưới điện. Điều này không chỉ làm tăng chi phí sản xuất năng lượng mà còn trực tiếp phá hủy các mục tiêu về giảm phát thải carbon mà các chính phủ đã cam kết trong các thỏa thuận khí hậu quốc tế.

Nghịch lý điện mặt trời khi nhiệt độ tăng quá cao

Một trong những quan niệm sai lầm phổ biến nhất là nắng càng gắt thì pin mặt trời hoạt động càng hiệu quả. Thực tế hoàn toàn ngược lại. Các tấm pin quang điện về bản chất là thiết bị bán dẫn, và hiệu suất của chúng có mối liên hệ mật thiết với nhiệt độ môi trường. Khi nhiệt độ tăng vượt quá ngưỡng tối ưu, các electron bên trong vật liệu bán dẫn bị kích thích quá mức, dẫn đến sự sụt giảm điện áp và làm giảm đáng kể công suất đầu ra của hệ thống.

Bà Ioanna Vergini, nhà sáng lập nền tảng phân tích dữ liệu thời tiết wfy24.com, giải thích rằng mỗi độ C tăng thêm trên ngưỡng 25 độ C sẽ khiến hiệu suất pin mặt trời giảm khoảng 0,4-0,5%. Trong những đợt nắng nóng cực độ do siêu El Nino gây ra, nhiệt độ bề mặt các tấm pin có thể lên tới 65 độ C hoặc cao hơn. Điều này đồng nghĩa với việc các trang trại điện mặt trời có thể mất tới 20% công suất lý thuyết ngay tại thời điểm mà nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa không khí của người dân đạt mức cao nhất.

Tác động của nhiệt độ lên năng lượng tái tạo bao gồm:

• Giảm hiệu suất chuyển đổi quang năng thành điện năng của các tế bào quang điện.
• Gây quá nhiệt cho các bộ biến tần (inverter) và hệ thống dây dẫn, làm tăng nguy cơ cháy nổ.
• Làm tăng chi phí bảo trì và giảm tuổi thọ của thiết bị năng lượng.
• Gây mất cân bằng lưới điện khi nguồn cung giảm đột ngột giữa trưa nắng.

Thực tế này đã được chứng minh tại Hy Lạp và Tây Ban Nha vào mùa hè năm ngoái. Khi sóng nhiệt bao trùm, dù trời nắng rực rỡ nhưng sản lượng từ các cánh đồng pin mặt trời lại sụt giảm nghiêm trọng. Hệ quả là các quốc gia này phải huy động khẩn cấp các nguồn điện truyền thống để tránh sụp đổ lưới điện. Sự cộng hưởng giữa việc giảm sản lượng điện mặt trời và sự tê liệt của thủy điện tạo ra một "gọng kìm" bóp nghẹt an ninh năng lượng của các khu vực chịu ảnh hưởng bởi El Nino.

Cú sốc giá dầu và vòng lặp lạm phát năng lượng

Sự sụt giảm của năng lượng tái tạo và thủy điện dẫn đến một hệ quả tất yếu: nhu cầu đối với nhiên liệu hóa thạch sẽ tăng vọt. Để giữ cho đèn điện vẫn sáng và các nhà máy vẫn hoạt động, các chính phủ không còn cách nào khác là phải nhập khẩu thêm dầu và khí đốt. Điều này xảy ra đúng vào thời điểm thị trường năng lượng toàn cầu đang cực kỳ nhạy cảm do các xung đột tại Trung Đông. Đặc biệt, những lo ngại về việc đóng cửa eo biển Hormuz - huyết mạch vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới - đang đẩy giá dầu thô lên những mức cao mới.

Khi siêu El Nino thúc đẩy nhu cầu đốt nhiên liệu hóa thạch, nó vô tình tạo ra một vòng lặp tiêu cực cho nền kinh tế. Giá năng lượng tăng cao dẫn đến chi phí sản xuất và vận tải tăng, từ đó thúc đẩy lạm phát toàn cầu. Đối với các quốc gia đang phát triển, đây là một đòn giáng mạnh vào nỗ lực phục hồi kinh tế sau đại dịch. Việc phải chi hàng tỷ USD để nhập khẩu năng lượng khẩn cấp sẽ làm cạn kiệt dự trữ ngoại hối và gia tăng nợ công.

Bên cạnh đó, việc tăng cường sử dụng than và dầu khí lại tiếp tục thải ra một lượng lớn khí nhà kính. Lượng khí thải này làm trầm trọng thêm tình trạng ấm lên toàn cầu, khiến các hiện tượng như El Nino trong tương lai trở nên khốc liệt và khó lường hơn. Đây chính là vòng xoáy đi xuống mà các chuyên gia khí hậu đang nỗ lực cảnh báo. Khủng hoảng năng lượng do thời tiết không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn là vấn đề kinh tế và chính trị sâu sắc.

Bài học từ quá khứ và kịch bản cho năm 2026

Lịch sử đã chứng minh sức tàn phá kinh hoàng của các đợt siêu El Nino. Năm 2015, một đợt El Nino cực mạnh đã khiến năm 2016 trở thành năm nóng nhất lịch sử tính đến thời điểm đó, gây ra những vụ cháy rừng kỷ lục tại Indonesia và hạn hán nghiêm trọng tại lưu vực sông Mekong. Gần đây nhất, đợt El Nino hình thành năm 2023 đã đẩy nhiệt độ toàn cầu năm 2024 lên mức cao chưa từng thấy, phá vỡ mọi kỷ lục trước đó.

Dù các nhà khoa học như bà Chen Lijuan, trưởng bộ phận dự báo khí hậu của Trung tâm Khí hậu Quốc gia Trung Quốc, kêu gọi sự thận trọng trong việc khẳng định năm 2026 sẽ là năm nóng nhất trong vòng 140 năm, nhưng bà cũng thừa nhận rằng các rủi ro đang gia tăng đáng kể. Do tác động của El Nino thường có độ trễ, những gì chúng ta thấy ở đại dương hiện nay sẽ chỉ thực sự "bùng nổ" trên đất liền sau vài tháng. Điều này có nghĩa là năm 2025 và 2026 sẽ là giai đoạn cực kỳ căng thẳng đối với hệ thống an ninh lương thực và năng lượng toàn cầu.

Sự chuẩn bị từ sớm là chìa khóa để giảm thiểu thiệt hại. Các quốc gia cần đa dạng hóa nguồn năng lượng, đầu tư vào các hệ thống lưu trữ điện năng (ESS) để bù đắp sự trồi sụt của năng lượng tái tạo, và cải thiện hạ tầng lưới điện để chống chọi với thiên tai. Việc xây dựng các mô hình dự báo chính xác và kịch bản ứng phó khẩn cấp sẽ giúp các chính phủ không bị rơi vào thế bị động khi "siêu El Nino" thực sự đổ bộ.

Cuộc chiến với biến đổi khí hậu giờ đây không còn là những dự báo xa xôi mà đã trở thành thực tại hiện hữu trong từng hóa đơn tiền điện và từng đợt cắt điện luân phiên. Siêu El Nino năm nay có thể là một lời nhắc nhở đắt giá về sự mong manh của hạ tầng hiện đại trước sức mạnh của thiên nhiên. Để vượt qua cuộc khủng hoảng năng lượng sắp tới, thế giới cần một chiến lược phối hợp toàn cầu, không chỉ để thích ứng với cái nóng mà còn để bảo vệ nền tảng của sự phát triển bền vững.

Nhìn rộng hơn, sự trở lại của El Nino trong bối cảnh nhiệt độ Trái Đất vốn đã tăng cao do khí thải nhà kính đang tạo ra một "trạng thái bình thường mới" đầy nguy hiểm. Ở đó, các kỷ lục nhiệt độ không chỉ bị phá vỡ mà còn bị xô đổ với khoảng cách ngày càng lớn. Việc hiểu rõ cơ chế và tác động của siêu El Nino đối với năng lượng chính là bước đi đầu tiên để các quốc gia tự bảo vệ mình trước những biến động không thể tránh khỏi của hành tinh trong những năm tới.